Một cuộc suy ngẫm về sự bảo thủ, quyền tự chủ và nghệ thuật thay đổi ý kiến.
Có phải đa số người trên 70 hay 80 tuổi không còn muốn nghe lời người khác? Nếu có, nguyên nhân chính là gì? Và quan trọng hơn: làm thế nào để chính mình không trở thành một người như thế?
Đây là những câu hỏi đáng đặt ra, nhưng câu đầu tiên cần được trả lời cẩn thận: chưa có cơ sở để khẳng định đa số người trên 70 hoặc 80 tuổi đều không muốn nghe lời người khác. Sự bảo thủ có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi; tuổi tác có thể góp phần vào một số thay đổi, nhưng không quyết định tính cách của từng người.
Nghe, đồng ý và tự quyết: ba chuyện khác nhau
Một người có thể không chịu nghe. Một người khác nghe rất kỹ nhưng vẫn không đồng ý. Người thứ ba phản ứng vì cảm thấy con cháu đang quyết định thay mình. Từ bên ngoài, cả ba đều có thể bị gọi là “cứng đầu”, dù nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.
Ở tuổi cao, quyền tự chủ có thể trở nên đặc biệt quý giá. Sau hàng chục năm tự lo liệu cuộc đời, người ta dễ thấy khó chịu nếu một lời khuyên được nói như một mệnh lệnh. Vấn đề đôi khi không nằm ở lời khuyên đúng hay sai, mà ở cảm giác mình không còn được tôn trọng.
Khoa học nói gì?
Tâm lý học có nghiên cứu về tiếp nhận lời khuyên, tính cởi mở với trải nghiệm mới, sự phản kháng khi quyền tự chủ bị đe dọa và thay đổi tính cách theo tuổi. Một số nghiên cứu ghi nhận xu hướng giảm trung bình của tính cởi mở với trải nghiệm mới trong quá trình trưởng thành và lão hóa. Nhưng kết quả ấy không có nghĩa là mọi người lớn tuổi đều cố chấp, càng không cho phép suy ra một tỷ lệ phần trăm chung của người trên 80 tuổi “không nghe lời”.
Trong thực tế, thính lực, sức khỏe, mệt mỏi, thói quen lâu năm, bối cảnh gia đình và cách người khác đưa ra lời khuyên đều có thể ảnh hưởng đến phản ứng. Một lời phản đối có thể là sự bảo thủ; cũng có thể là một quyết định độc lập, hợp lý.
Đọc thêm: National Institute on Aging — Healthy Aging; Các nghiên cứu về tuổi tác và tính cởi mở (PubMed); Các nghiên cứu về tiếp nhận lời khuyên ở người lớn tuổi (PubMed).
“Tao ăn muối còn nhiều hơn mày ăn cơm!”
Ai từng xem phim Trung Hoa lồng tiếng Việt hẳn đã nghe câu ấy, và có lẽ đã bật cười. Nhưng đằng sau lời nói vui là một lập luận cần được xem lại.
Tôi sống lâu hơn anh — đó có thể là sự thật. Vì thế tôi hiểu biết hơn anh — đó là một suy luận. Vì thế anh phải nghe tôi — lại là một bước nhảy nữa!
Kinh nghiệm có giá trị thực sự. Nó giúp ta nhận ra những điều lặp lại, tránh những sai lầm đã từng trả giá. Nhưng kinh nghiệm cũng có thể trở thành một thứ quyền uy không còn được kiểm tra. Điều đúng hôm qua chưa chắc đúng hôm nay; điều đúng trong hoàn cảnh của mình chưa chắc đúng trong hoàn cảnh của người khác.
Chính kinh nghiệm từng giúp ta tránh sai lầm có thể trở thành thứ ngăn ta nhận ra sai lầm mới.
Đây là nghịch lý đáng giữ lại. Nó không phủ nhận kinh nghiệm, mà nhắc ta đừng biến kinh nghiệm thành chân lý bất biến.
Tin rằng mình đúng có phải là cố chấp?
Không nhất thiết. Khi tôi tin mình đúng, tôi có thể có lý do chính đáng để giữ quan điểm. Vấn đề nằm ở chỗ: tôi có sẵn sàng xét lại quan điểm khi xuất hiện bằng chứng hoặc lý lẽ mới hay không?
Có ba mức độ đáng phân biệt: sẵn sàng sửa khi biết mình sai; xem xét công bằng lý lẽ phản bác do người khác đưa ra; và đôi khi tự mình đi tìm những lý lẽ có thể chứng minh mình sai. Mức thứ ba có thể rất hữu ích, nhưng không cần biến mọi chuyện trong đời thành một cuộc điều tra.
Một câu hỏi thực hành đơn giản là: “Điều gì có thể khiến tôi thay đổi ý kiến?” Nếu mình có thể nêu ra một điều kiện cụ thể, cánh cửa học hỏi vẫn còn mở.
Mười năm sau bài “Nếu Tôi Sai...”
Năm 2016, tôi đã viết một bài blog mang tên “Nếu Tôi Sai...”, trong đó có năm điều tự nhắc mình. Mười năm sau, nhìn lại, tôi tự đánh giá:
- “Phải tự thấy là lạ nếu mình luôn luôn đúng” — tốt hơn.
- “Sai là cơ hội; cơ hội để chỉnh sửa” — tốt hơn.
- “Dốt thì thường tính sai nhưng tính sai không hẳn là dốt” — cũng như năm 2016.
- “Tự tin nhưng không chủ quan” — tốt hơn.
- “Lãnh đạo thì phải biết dừng khi chớm biết mình sai” — cũng như năm 2016.
Đây là tự đánh giá, không phải một phép đo khách quan. Tuy nhiên, nó gợi ra một khả năng: tuổi tác không chỉ làm con người tích lũy kinh nghiệm; nếu biết suy ngẫm, ta cũng có thể nhận ra giới hạn của kinh nghiệm rõ hơn.
Khi tự hỏi sự tiến bộ ấy đến từ đâu, tôi ước lượng 60% từ kinh nghiệm sống và 40% từ việc chủ động suy ngẫm về những kinh nghiệm đó. Con số này chỉ diễn tả cảm nhận cá nhân, không phải thống kê khoa học.
Kinh nghiệm cung cấp chất liệu. Suy ngẫm giúp ta học từ chất liệu ấy. Có những trải nghiệm buộc ta thay đổi ngay; cũng có những chuyện xảy ra nhiều lần mà ta chẳng học được bao nhiêu. Vì vậy, không nhất thiết phải đổi tỷ lệ 60/40. Điều đáng quan tâm là đừng để phần suy ngẫm biến mất.
Làm sao tránh trở nên bảo thủ khi tuổi cao?
Có lẽ mục tiêu không phải là tập nghe lời người khác nhiều hơn, mà là giữ được quyền tự chủ mà không đánh mất khả năng thay đổi suy nghĩ. Ta có thể tập nghe để hiểu trước khi phản bác, phân biệt kinh nghiệm với chân lý, thử những điều mới vừa sức, chấp nhận rằng người ít tuổi hơn cũng có điều đáng dạy mình, và không xem việc đổi ý là thua cuộc.
Đồng thời, cũng nên nhớ rằng đau đớn, thiếu ngủ, nghe kém hoặc những thay đổi sức khỏe có thể khiến việc giao tiếp khó khăn hơn. Không nên vội quy mọi phản ứng khó chịu của người cao tuổi cho tính bảo thủ.
Một bài tự kiểm tra nhỏ
Thay vì hỏi “Mình có cố chấp không?”, hãy thử hỏi những câu cụ thể hơn.
Đánh dấu những điều mình thực sự đã làm, không phải chỉ nghĩ rằng mình có thể làm.
Đây là bài tự phản tỉnh, không phải thang đo tâm lý đã được kiểm định. Điều đáng quan tâm là những ví dụ thực tế đằng sau mỗi câu trả lời. Không có câu trả lời nào được gửi đi hoặc lưu trên máy chủ bởi đoạn mã này.
Giữ phẩm giá, nhưng đừng giữ mãi mọi quan điểm
Có lẽ điều đáng lo khi tuổi cao không chỉ là không muốn nghe lời người khác, mà là dần khó phân biệt giữa việc bảo vệ phẩm giá và việc bảo vệ những quan điểm cũ. Phẩm giá đáng được bảo vệ; quan điểm thì có thể thay đổi.
Một người 85 tuổi vẫn có thể giữ nguyên phẩm giá khi nói với người 25 tuổi: “Điều đó tôi chưa nghĩ tới. Để tôi suy nghĩ thêm.”
Và nếu sau khi suy nghĩ, người ấy vẫn thấy mình đúng, điều đó cũng không sao. Lắng nghe không tạo ra nghĩa vụ phải đồng ý.
Tuổi tác cho ta thêm năm tháng và thường thêm kinh nghiệm. Nhưng sự khôn ngoan còn cần một việc khác: tiếp tục học hỏi từ chính những gì mình đã trải qua.
Biết đâu mười năm nữa, tôi đọc lại bài viết này và lại thấy có điều cần sửa. Nếu vậy, cũng tốt thôi!


