KHI CHA MẸ GIÀ ĐI
Chọn một cách chăm sóc
Cha mẹ vẫn sống trong căn nhà quen thuộc.
Vẫn căn bếp ấy. Vẫn chiếc ghế thường ngồi. Vẫn những người hàng xóm đã biết nhau nhiều năm. Buổi sáng vẫn có thể tự pha cà phê, đọc báo, đi chợ. Thỉnh thoảng vẫn tự lái xe đến gặp bạn bè.
Rồi một ngày, con cái bắt đầu tự hỏi:
Ba má còn nên sống một mình không?
Có thể câu hỏi bắt đầu từ một lần té ngã. Một lần quên uống thuốc. Một lần lái xe lạc đường. Hay đơn giản hơn, căn nhà ngày càng khó chăm sóc và những bậc thang ngày càng trở nên đáng ngại.
Từ một câu hỏi tưởng như đơn giản, hàng loạt câu hỏi khác xuất hiện.
Nên tiếp tục sống tại nhà hay chuyển đi? Sống với con cái có phải là giải pháp tốt nhất? Cộng đồng sống độc lập khác nơi sống có trợ giúp như thế nào? Khi nào mới thật sự cần nhà dưỡng lão có chăm sóc điều dưỡng? Nếu trí nhớ bắt đầu suy giảm thì sao?
Và còn một câu hỏi khó hơn:
Ai là người có quyền quyết định?
Không có một mô hình chăm sóc người cao tuổi tốt nhất cho tất cả mọi người. Một mô hình tốt là mô hình cung cấp đủ sự hỗ trợ và an toàn khi cần, nhưng không lấy đi quá sớm sự độc lập, phẩm giá, những mối quan hệ và quyền tự quyết của người cao tuổi.
Chăm sóc nhiều hơn không phải lúc nào cũng có nghĩa là chăm sóc tốt hơn.
Chăm sóc không đồng nghĩa với làm thay
Khi một người chúng ta thương yêu bắt đầu yếu đi, phản ứng tự nhiên là muốn giúp.
Nhưng có lẽ cần phân biệt bốn điều:
Hỗ trợ → Chăm sóc → Làm thay → Kiểm soát
Chúng không giống nhau.
Một người không còn lái xe an toàn vẫn có thể hoàn toàn đủ khả năng quyết định mình muốn đi đâu.
Một người cần được giúp tắm rửa vẫn có thể tự quản lý tiền bạc.
Một người thỉnh thoảng quên uống thuốc không vì thế mà mất quyền quyết định nơi mình muốn sống.
Khả năng của con người cũng không biến mất cùng một lúc. Có những việc chúng ta cần người khác giúp, trong khi vẫn có rất nhiều việc khác chúng ta hoàn toàn có thể tự làm và tự quyết định.
Chỉ giúp ở nơi cần giúp; giữ lại sự độc lập ở nơi người cao tuổi vẫn còn khả năng tự làm và tự quyết định.
Từ nguyên tắc ấy, chúng ta có thể nhìn các mô hình chăm sóc không phải như những chiếc hộp riêng biệt, mà như một khoảng liên tục:
Sống độc lập ←————————→ Chăm sóc toàn diện
Và một người có thể di chuyển trên khoảng ấy khi nhu cầu thay đổi.
1. Sống tại nhà (Aging in Place)
Đối với nhiều người, lựa chọn đầu tiên rất đơn giản:
Tôi muốn ở nhà.
Không khó hiểu tại sao.
Một căn nhà không chỉ là mái nhà và bốn bức tường. Đó có thể là nơi một người đã sống ba mươi hay bốn mươi năm, nơi con cái lớn lên, nơi người bạn đời từng sống, nơi từng góc phòng đều có ký ức.
Sống tại nhà giúp người cao tuổi duy trì thói quen, sự riêng tư và cảm giác mình vẫn đang sống cuộc đời của chính mình.
Nhưng sống tại nhà cũng có những giới hạn.
Căn nhà từng rất thuận tiện ở tuổi năm mươi có thể không còn thuận tiện ở tuổi tám mươi. Cầu thang trở thành nguy cơ. Việc cắt cỏ, xúc tuyết, sửa chữa nhà cửa trở nên khó khăn. Khi không còn lái xe, một căn nhà yên tĩnh trong khu ngoại ô có thể dần biến thành một nơi cô lập.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là:
“Ba má còn sống ở nhà được không?”
Mà nên là:
“Ba má còn sống ở nhà được không nếu chúng ta bổ sung một vài sự hỗ trợ thích hợp?”
Đó dẫn đến mô hình kế tiếp.
2. Sống tại nhà với sự hỗ trợ (Home Care)
Sống tại nhà không nhất thiết có nghĩa là phải tự làm mọi việc.
Ban đầu, sự hỗ trợ có thể rất nhỏ: một người dọn nhà mỗi tuần, dịch vụ cắt cỏ, giao thức ăn, hoặc người đưa đi khám bệnh.
Sau đó có thể cần một người chăm sóc vài giờ mỗi tuần để giúp tắm rửa, chuẩn bị thức ăn hoặc nhắc uống thuốc.
Nếu nhu cầu tăng lên, số giờ chăm sóc cũng có thể tăng.
Ưu điểm lớn nhất của mô hình này là người cao tuổi vẫn được sống trong môi trường quen thuộc trong khi mức hỗ trợ có thể được điều chỉnh dần theo nhu cầu.
Nhưng đến một lúc nào đó, chăm sóc tại nhà có thể trở nên phức tạp và tốn kém. Nếu một người cần có người bên cạnh gần như 24 giờ mỗi ngày, gia đình phải đặt lại câu hỏi liệu căn nhà riêng còn là môi trường tốt nhất hay không.
Mục tiêu không nhất thiết phải là “ở nhà bằng mọi giá.”
Mục tiêu nên là sống tốt nhất có thể với mức hỗ trợ cần thiết.
3. Sống cùng gia đình — nhà nhiều thế hệ
Trong nhiều gia đình Việt Nam, đây có lẽ là hình thức quen thuộc nhất.
Cha mẹ già sống cùng con cái. Con cháu giúp đưa đi bác sĩ, nấu ăn, mua sắm và chăm sóc những sinh hoạt hằng ngày.
Mô hình này có những điều rất đẹp.
Ông bà gần con cháu. Các thế hệ có cơ hội sống với nhau thay vì chỉ gặp nhau vào những ngày lễ. Sự chăm sóc có thể đến một cách tự nhiên từ tình cảm gia đình.
Nhưng tình thương không làm cho con người có năng lượng vô hạn.
Một người con vừa đi làm, vừa nuôi con, vừa chăm sóc cha mẹ có thể dần trở thành người chăm sóc toàn thời gian mà chính họ không nhận ra. Sự mệt mỏi tích tụ. Đời sống riêng tư của cả hai thế hệ bị thu hẹp. Những bất đồng nhỏ có thể trở thành xung đột lớn.
Và có một giả định đôi khi khiến mọi người khó nói ra rằng mình đang kiệt sức:
“Con có hiếu thì phải tự chăm sóc cha mẹ.”
Nhưng một gia đình yêu thương nhau vẫn có thể cần sự hỗ trợ chuyên nghiệp.
Thuê một người chăm sóc vài giờ không có nghĩa là giao cha mẹ cho người khác.
Đôi khi, chính sự giúp đỡ từ bên ngoài lại giúp con cái có thể tiếp tục làm điều quan trọng hơn mà không một người chăm sóc chuyên nghiệp nào thay thế được:
làm con.
4. Cộng đồng sống độc lập cho người cao tuổi (Independent Living)
Thoạt nhìn, việc rời căn nhà riêng để chuyển vào một cộng đồng dành cho người cao tuổi có vẻ như mất đi một phần độc lập.
Nhưng có một nghịch lý thú vị:
Đôi khi chuyển nhà lại làm cho một người độc lập hơn.
Một người sống một mình trong căn nhà ngoại ô, không còn lái xe, có thể hầu như không ra khỏi nhà.
Trong một cộng đồng dành cho người cao tuổi, họ có thể tự đi ăn, gặp bạn bè, tham gia sinh hoạt, tập thể dục hoặc sử dụng dịch vụ đưa đón mà không phải nhờ con cái mỗi lần muốn đi đâu.
Cộng đồng sống độc lập thường không cung cấp nhiều dịch vụ chăm sóc điều dưỡng. Người cư trú vẫn được xem là có khả năng sống tương đối độc lập.
Điều mô hình này cung cấp không phải chủ yếu là “chăm sóc”, mà là một môi trường làm cho sự độc lập dễ tiếp tục hơn.
Và đó là một khác biệt đáng suy nghĩ.
5. Sống có trợ giúp (Assisted Living)
Khi một người vẫn có thể sống đời sống riêng nhưng bắt đầu cần giúp đỡ thường xuyên trong một số sinh hoạt hằng ngày, sống có trợ giúp có thể là bước kế tiếp.
Những hỗ trợ này có thể gồm tắm rửa, mặc quần áo, chuẩn bị bữa ăn, quản lý thuốc hoặc di chuyển.
Sống có trợ giúp không đồng nghĩa với nhà dưỡng lão có chăm sóc điều dưỡng.
Một người vẫn có căn phòng hoặc căn hộ của mình, vẫn tham gia các sinh hoạt xã hội và vẫn quyết định nhiều phần trong đời sống hằng ngày. Chỉ những phần họ không còn thực hiện an toàn một mình mới cần sự hỗ trợ.
Có thể nói đơn giản:
Sống độc lập: Tôi vẫn tự sống được.
Sống có trợ giúp: Tôi vẫn sống đời mình, nhưng cần người giúp một số việc.
Sự khác biệt ấy rất quan trọng.
6. Chăm sóc trí nhớ (Memory Care) — khi trí nhớ bắt đầu thay đổi
Bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác đặt ra một trong những bài toán khó nhất của việc chăm sóc người cao tuổi.
Chăm sóc trí nhớ được thiết kế đặc biệt cho những người có suy giảm nhận thức: môi trường an toàn hơn, sinh hoạt có nề nếp rõ ràng hơn, nhân viên được huấn luyện phù hợp hơn và có những biện pháp giảm nguy cơ đi lạc.
Nhưng chính ở đây chúng ta gặp một xung đột không dễ giải quyết:
An toàn và quyền tự chủ đôi khi không thể cùng được giữ nguyên vẹn.
Một người muốn tự đi ra ngoài. Nhưng họ có thể không còn tìm được đường về.
Chúng ta tôn trọng mong muốn ấy đến mức nào? Và từ lúc nào trách nhiệm bảo vệ phải được đặt cao hơn quyền tự do?
Không phải lúc nào cũng có một đáp án hoàn hảo.
Có lẽ điều quan trọng là mỗi giới hạn được đặt ra phải vì một nhu cầu thực sự, chứ không chỉ vì giới hạn ấy làm cho việc chăm sóc thuận tiện hơn.
7. Chăm sóc điều dưỡng chuyên môn (Skilled Nursing) và nhà dưỡng lão (Nursing Home)
Nhà dưỡng lão thường được hình dung như nơi một người chuyển đến để sống những năm cuối đời.
Điều đó không phải lúc nào cũng đúng.
Một người sau phẫu thuật, tai biến hoặc bệnh nặng có thể cần chăm sóc điều dưỡng chuyên môn và phục hồi chức năng trong một thời gian rồi trở về nhà.
Nhưng đối với những người cần chăm sóc điều dưỡng liên tục, cần trợ giúp trong hầu hết sinh hoạt hằng ngày hoặc có những vấn đề y khoa phức tạp, một cơ sở điều dưỡng có thể cung cấp mức chăm sóc mà gia đình hoặc nơi sống có trợ giúp không thể cung cấp an toàn.
Đổi lại, người cư trú thường mất một phần đáng kể sự riêng tư và tự chủ.
Ở đây, sự cân bằng giữa an toàn y tế và chất lượng cuộc sống càng trở nên quan trọng.
Một nơi có thể rất an toàn về y tế nhưng chưa chắc đã là nơi một con người cảm thấy mình đang thực sự sống.
8. Cộng đồng chăm sóc liên tục (Continuing Care Retirement Community — CCRC / Life Plan Community)
Một cách khác là chuẩn bị cho sự thay đổi ngay từ đầu.
Cộng đồng chăm sóc liên tục có thể kết hợp nhiều mức:
Sống độc lập → Sống có trợ giúp → Chăm sóc điều dưỡng chuyên môn → Chăm sóc trí nhớ
Một người có thể chuyển vào khi còn tương đối khỏe và tiếp tục sống trong cùng một cộng đồng khi nhu cầu chăm sóc thay đổi.
Điều đáng giá nhất ở đây có lẽ không chỉ là sự thuận tiện.
Đó là tính liên tục của đời sống.
Bạn bè không nhất thiết phải mất đi chỉ vì sức khỏe thay đổi. Một cặp vợ chồng có nhu cầu chăm sóc khác nhau vẫn có thể sống gần nhau. Một người không phải mỗi lần yếu thêm lại bắt đầu một cuộc đời hoàn toàn mới ở một nơi xa lạ.
Nhưng mô hình này thường đắt tiền, hợp đồng có thể phức tạp, và nghịch lý là người ta thường phải quyết định tham gia trước khi mình thật sự cần đến nó.
Có một cách khác để nghĩ: “Một ngôi làng để cùng nhau già đi”
Các mô hình trên thường bắt đầu bằng một câu hỏi:
Người cao tuổi sẽ sống ở đâu?
Nhưng mô hình cộng đồng hỗ trợ người cao tuổi (Village Model) đặt câu hỏi theo một cách khác:
Làm sao chúng ta có thể mang những sự hỗ trợ cần thiết đến chung quanh người cao tuổi?
Hãy hình dung một người cao tuổi ở giữa.
Chung quanh họ là nhiều vòng kết nối:
Gia đình → bạn bè và những người đáng tin cậy → hàng xóm → cộng đồng → dịch vụ chuyên nghiệp → hệ thống y tế → các định chế xã hội.
Có người đưa đi bác sĩ.
Có người giúp sửa một chiếc vòi nước.
Có người ghé uống cà phê.
Có dịch vụ mang thức ăn đến.
Có người chăm sóc giúp những việc cá nhân.
Có bác sĩ và nhân viên y tế theo dõi sức khỏe.
Không một người nào phải làm tất cả.
Người ta thường nói:
“It takes a village to raise a child.”
Cần cả một ngôi làng để nuôi lớn một đứa trẻ.
Có lẽ ở đầu kia của cuộc đời cũng có một điều tương tự:
“It may take a village to grow old well.”
Có lẽ cũng cần cả một ngôi làng để một người có thể sống tốt khi về già.
Không phải vì người già trở lại thành trẻ con.
Hoàn toàn ngược lại.
Chính vì họ vẫn là những người trưởng thành với lịch sử, kinh nghiệm, sở thích, những mối quan hệ và phẩm giá của riêng mình, nên việc chăm sóc họ không nên thu hẹp vào quan hệ giữa một “người chăm sóc” và một “người được chăm sóc”.
Một đời sống cần nhiều mối nối hơn thế.
Vậy mô hình nào tốt nhất?
Có lẽ không nên bắt đầu bằng việc so sánh tên các mô hình.
Hãy bắt đầu bằng con người.
- Người ấy hiện vẫn tự làm được những gì?
- Họ thật sự cần giúp những gì, và cần giúp bao nhiêu?
- Điều gì quan trọng nhất đối với chính họ?
- Gia đình và cộng đồng thực tế có thể hỗ trợ được đến đâu?
- Nếu sức khỏe thay đổi, cách sắp xếp hiện tại có thể thay đổi theo không?
Và có lẽ nên thêm một câu hỏi nữa.
Khi xem xét một nhà dưỡng lão, nơi sống có trợ giúp hay bất kỳ mô hình nào, chúng ta thường hỏi:
“Nơi này có an toàn không?”
Đó là một câu hỏi cần thiết.
Nhưng chưa đủ.
“Người ấy sẽ sống như thế nào ở đó?”
An toàn rất quan trọng.
Nhưng cuộc sống không chỉ gồm sự an toàn.
Con người còn cần được lựa chọn. Cần những mối quan hệ. Cần một chút riêng tư. Cần cảm giác mình vẫn có ích. Cần những việc để mong đợi vào ngày mai.
Và đôi khi cũng cần quyền được làm một điều gì đó không hoàn toàn tối ưu nhưng vẫn còn nằm trong khả năng lựa chọn của mình.
Chăm sóc cha mẹ cũng là một cách chuẩn bị cho tuổi già của chính mình
Có một điều chúng ta dễ quên khi nói về việc chăm sóc người cao tuổi:
Khi cha mẹ bước vào tuổi bảy mươi, con cái của họ có thể cũng đã ở tuổi bốn mươi, năm mươi. Và những đứa cháu ngày nào cũng đã trưởng thành.
Vì vậy, khi đứng trước một quyết định liên quan đến cha mẹ, có lẽ người làm con nên thử đổi chỗ trong suy nghĩ:
Nếu hai mươi hay ba mươi năm nữa mình ở vào hoàn cảnh của cha mẹ hôm nay, mình muốn các con đối xử với mình như thế nào?
Mình có muốn chúng quyết định mọi việc thay mình vì nghĩ rằng như thế là an toàn hơn?
Hay mình muốn chúng hỏi mình trước?
Mình có muốn được ở trong căn nhà quen thuộc càng lâu càng tốt?
Mình có muốn tiếp tục quản lý những phần đời sống mà mình vẫn còn đủ khả năng quản lý?
Và nếu một ngày mình thật sự cần giúp đỡ, mình muốn được giúp như thế nào để vẫn cảm thấy mình là một người trưởng thành có tiếng nói, chứ không trở thành một người chỉ còn được người khác sắp đặt?
Những câu hỏi ấy có thể thay đổi cách chúng ta chăm sóc cha mẹ hôm nay.
Nhưng còn một điều nữa.
Nếu chúng ta đang ở tuổi năm mươi, con cái của chúng ta có thể đã đủ lớn để tham gia vào việc giúp ông bà. Không nhất thiết phải là những công việc nặng nề. Có thể chỉ là đưa ông bà đi một nơi nào đó, ghé thăm, giúp một việc trong nhà, gọi điện thường xuyên, chỉ cho ông bà dùng một thiết bị mới, hay đơn giản là dành thời gian ngồi nghe.
Như vậy, việc chăm sóc không chỉ đi theo một đường:
Con cái → Cha mẹ già
mà trở thành một dòng chảy qua nhiều thế hệ:
Ông bà ← Cha mẹ ← Con cháu
Thế hệ ở giữa vừa chăm sóc người đi trước, vừa cho thế hệ đi sau cơ hội học cách quan tâm đến một người đang già đi.
Không phải bằng một bài giảng về chữ hiếu.
Mà bằng thực hành.
Một đứa con trưởng thành nhìn thấy cha mẹ mình tôn trọng tiếng nói của ông bà, kiên nhẫn khi ông bà chậm hơn, giúp khi cần nhưng không vội làm thay, có thể đang học một điều mà nhiều năm sau chính cha mẹ nó sẽ cần.
Theo nghĩa đó, cách chúng ta đối xử với cha mẹ khi họ già đi cũng là một phần của cách chúng ta chuẩn bị cho tuổi già của chính mình.
Không phải với kỳ vọng:
“Tôi chăm cha mẹ để sau này con tôi phải chăm tôi.”
Đó sẽ trở thành một cuộc trao đổi.
Ý nghĩa sâu hơn có lẽ là:
Chúng ta đang giúp hình thành trong gia đình một cách đối xử với tuổi già mà chính mình cũng mong một ngày nào đó được nhận lại.
Và nếu cần cả một ngôi làng để một người có thể sống tốt khi về già, thì có lẽ gia đình là nơi những thành viên đầu tiên của ngôi làng ấy học cách chăm sóc lẫn nhau.
Chăm sóc tốt cũng phải biết thay đổi
Một sai lầm dễ mắc phải là nghĩ rằng gia đình phải tìm ra một giải pháp cho phần đời còn lại.
Nhưng tuổi già không đứng yên.
↓
Nhà riêng + một ít hỗ trợ
↓
Chăm sóc tại nhà nhiều hơn
↓
Sống độc lập hoặc sống có trợ giúp
↓
Chăm sóc điều dưỡng chuyên môn nếu cần
Nhưng đường đi cũng không nhất thiết chỉ có một chiều.
Sau phẫu thuật hoặc một thời gian phục hồi chức năng, một người có thể từ cơ sở chăm sóc điều dưỡng chuyên môn trở về nhà. Sau khi ngưng lái xe, dịch vụ đưa đón có thể giúp họ tiếp tục sống tại nhà thêm nhiều năm.
Mô hình chăm sóc không phải là một bản án. Nó là một sự sắp xếp có thể thay đổi khi con người thay đổi.
Điều cần giữ ổn định không nhất thiết là địa chỉ nơi họ sống.
Điều cần giữ ổn định là những giá trị chúng ta muốn bảo vệ.
Có lẽ đừng bắt đầu bằng câu hỏi “đưa đi đâu?”
Khi cha mẹ bắt đầu già đi, chúng ta muốn bảo vệ họ.
Điều ấy rất tự nhiên.
Nhưng chính vì muốn bảo vệ, đôi khi chúng ta có thể vô tình bắt đầu quyết định thay quá sớm.
“Ba không nên lái xe nữa.”
“Má không nên ở một mình nữa.”
“Ba má nên bán nhà.”
“Chúng con đã tìm được chỗ tốt rồi.”
Có thể tất cả những quyết định ấy cuối cùng đều đúng.
Nhưng có lẽ trước chúng phải có một cuộc trò chuyện.
Và câu hỏi đầu tiên không nên là:
“Bây giờ mình phải đưa ba má vào đâu?”
Mà là:
“Ba má vẫn muốn sống cuộc đời của mình như thế nào — và chúng ta cần thêm những gì chung quanh để điều đó còn có thể tiếp tục?”
Một ngày nào đó, câu trả lời sẽ thay đổi.
Khi ấy, mô hình chăm sóc cũng có thể thay đổi.
Nhưng dù sống trong căn nhà cũ, cùng con cháu, trong một cộng đồng người cao tuổi, nơi sống có trợ giúp hay nhà dưỡng lão, có một số điều không nên mất đi nhanh hơn khả năng của chính con người ấy:
phẩm giá, tiếng nói, những mối quan hệ, và quyền được tiếp tục tham gia quyết định cuộc đời mình.
Có lẽ toàn bộ triết lý chăm sóc người cao tuổi có thể thu lại trong một nguyên tắc:
Sự chăm sóc nên tăng theo nhu cầu; quyền tự chủ chỉ nên giảm khi thật sự cần thiết.
Bởi mục đích cuối cùng của chăm sóc không phải là làm thay cuộc đời của một người.
Mà là giúp họ tiếp tục sống cuộc đời ấy, lâu nhất và trọn vẹn nhất trong khả năng có thể.
